Қазақстанның жаңа Конституциясы жобасының мәтіні жарияланды: не өзгереді?

Жобадағы Ата заң ел азаматтары, саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар мен сарапшылардан түскен ұсыныстарды, ашық қоғамдық талқылауларды және жаңа нормаларды жан-жақты пысықтау нәтижесінде әзірленген.

Комиссия мәліметінше, реформаның бастау нүктесі – Қасым-Жомарт Тоқаевтың бірпалаталы парламент құру бастамасы болды. Президент бұл идеяны 2025 жылғы 8 қыркүйекте халыққа Жолдауында жария еткен.

Осыдан кейін 2025 жылғы 8 қазанда парламенттік реформа бойынша Жұмыс тобы құрылып, оған белгілі құқықтанушылар, сарапшылар, партия фракциялары мен қоғамдық ұйым өкілдері енді. Азаматтар да e-Otinish және eGov порталдары арқылы өз ұсыныстарын жолдады.

Талқылау шамамен алты айға созылып, екі мыңнан астам ұсыныс қаралды. 2026 жылғы қаңтарда өткен Ұлттық құрылтайдың V отырысында Мемлекет басшысы реформаның негізгі бағыттарын қорытындылады.

Бастапқыда өзгерістер шамамен 40 бапты қамтиды деп жоспарланған. Алайда жұмыс барысында түзетулер әлдеқайда ауқымды болатыны белгілі болды – олар Конституция мәтінінің 77 бабын, яғни 84%-ын қамтиды.

2026 жылғы 21 қаңтарда Конституциялық комиссия жұмысын бастады. Оның құрамына 130 адам – Ұлттық құрылтай мүшелері, құқықтанушылар, орталық мемлекеттік органдардың лауазымды тұлғалары, БАҚ басшылары, мәслихат төрағалары мен сарапшылар кірді. Комиссияны Конституциялық сот төрағасы Эльвира Азимова басқарды.

Комиссия сипаттамасында:

"Ата заңдағы концептуалдық өзгерістер мемлекеттің адамға бағдарлануын күшейтуге, Қазақстан халқының өзекті құндылықтарын көрсетуге және саяси институттардың тиімділігін арттыруға бағытталған", – делінген.

Негізгі өзгерістер мен жаңалықтар

Жаңа Преамбулада адам құқықтары мен бостандықтары алғаш рет мемлекеттің басты басымдығы ретінде жарияланған. Халық бірлігі, этносаралық және конфессияаралық келісім – мемлекеттіліктің іргетасы деп белгіленген.

Тәуелсіздік, егемендік, унитарлық құрылым мен аумақтық тұтастық өзгермейтін құндылықтар қатарына енгізілді.

Алғаш рет Конституция деңгейінде:

• Әділеттілік,

• Заң мен тәртіп,

• табиғатқа ұқыпты қарау қағидаттары бекітілді.

Мемлекеттік биліктің жалғыз қайнар көзі және егемендіктің иесі – Қазақстан халқы екені нақты көрсетілді.

Жаңа Конституцияның өзегіне білім мен ғылым, мәдениет пен инновация алынды. Бұл – мемлекеттің болашағы табиғи ресурстарға емес, адам капиталына негізделетінін білдіреді.

Сондай-ақ алғаш рет цифрлық ортадағы азаматтардың құқықтарын қорғау туралы норма енгізілді.

Құндылықтар мен құқықтар

• Мемлекет пен діннің аражігі нақты ажыратылды, білім беру жүйесінің зайырлы сипаты бекітілді;

• Неке – ер мен әйелдің ерікті әрі тең құқықты одағы деп белгіленді. Бұл норма дәстүрлі құндылықтарды қорғауға және әйелдер құқығын күшейтуге бағытталған;

• Адам құқықтары бүкіл Конституцияның мағыналық өзегіне айналды.

Институционалдық өзгерістер

Жобаға сәйкес:

• Бірпалаталы парламент – Құрылтай құрылады. Ол 145 депутаттан тұрады, пропорционалды сайлау жүйесімен жасақталады, өкілеттік мерзімі – 5 жыл;

• Қазақстанның Халық Кеңесі құрылады – бұл заңнамалық бастама құқығы бар жоғары консультативтік орган;

• Вице-президент институты енгізіледі. Ол Президент атынан қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени ұйымдармен байланыс жүргізеді;

• Адвокатура мен адвокаттық қызметке арналған арнайы бап алғаш рет Конституцияда бекітіледі;

• Зияткерлік меншік құқығы қорғалады;

• Азаматтардың құқықтық кепілдіктері күшейтіледі, соның ішінде:

  • заңның кері күшіне тыйым салу,

  • кінәсіздік презумпциясы,

  • бір құқық бұзушылық үшін қайта жауапқа тартуға жол бермеу;

• Конституцияда "Миранда ережесі" бекітіледі.

Ұсыныстарды жинау e-Otinish және eGov порталдары арқылы жалғасып жатыр.

Жаңа Конституция бойынша түпкілікті шешімді Қазақстан азаматтары жалпыхалықтық референдумда қабылдайды.

Сондай-ақ оқыңыз

19:45, 28.01.2026

Конституциялық комиссияда Халық кеңесін бекіту мәселесі талқыланды